خیارات در قرارداد چیست؟ | آشنایی با انواع خیار در قانون مدنی
در قانون مدنی ایران، یکی از مفاهیم مهم حقوقی، اصطلاحی به نام خیار است. خیار در لغت به معنی «اختیار» است و در حقوق، به معنی اختیار فسخ قرارداد توسط یکی از طرفین معامله به دلایل مشخص قانونی به کار میرود.
خیارات در واقع ابزارهایی هستند که قانونگذار برای حمایت از حقوق طرفین قرارداد پیشبینی کرده تا اگر یکی از آنها در شرایط خاصی از معامله ناراضی بود، بتواند آن را فسخ کند.
✅ خیارات در قانون مدنی
قانون مدنی در ماده ۳۶۹ بهطور دقیق ۱۱ نوع خیار را معرفی کرده است. این خیارات معمولاً در عقد بیع (خرید و فروش) کاربرد دارند اما در سایر قراردادها هم میتوانند مورد استفاده قرار گیرند.
بر اساس این ماده، خیارات از قرار زیرند:
-
خیار مجلس
-
خیار حیوان
-
خیار شرط
-
خیار تأخیر ثمن
-
خیار رؤیت
-
خیار تخلف وصف
-
خیار غبن
-
خیار عیب
-
خیار تدلیس
-
خیار تبعض صفقه
-
خیار تخلف شرط
در ادامه هر یک از این موارد را به زبان ساده توضیح میدهیم 👇
۱️⃣ خیار مجلس
مطابق ماده ۳۹۷ قانون مدنی، تا زمانی که خریدار و فروشنده در جلسه عقد از هم جدا نشدهاند، هر دو حق دارند معامله را فسخ کنند.
به بیان ساده، تا زمانی که دو طرف از محل معامله خارج نشدهاند، اختیار برهم زدن معامله را دارند.
۲️⃣ خیار حیوان
اگر موضوع معامله حیوان باشد، خریدار تا سه روز پس از عقد قرارداد اختیار دارد معامله را فسخ کند.
این حق مخصوص خریدار است و قانونگذار برای حمایت از او در چنین مواردی پیشبینی کرده است.
۳️⃣ خیار شرط
بر اساس ماده ۳۹۹ قانون مدنی، طرفین میتوانند هنگام عقد توافق کنند که یکی از آنها (یا هر دو، یا حتی شخص ثالث) در مدت مشخصی اختیار فسخ معامله را داشته باشند.
این نوع خیار معمولاً به صورت شرط ضمن عقد در قرارداد قید میشود.
۴️⃣ خیار تأخیر ثمن
هرگاه در معامله خرید و فروش، سه روز از تاریخ عقد بگذرد و در این مدت نه فروشنده کالای مورد معامله را تحویل دهد و نه خریدار مبلغ معامله را بپردازد،
در این صورت فروشنده حق دارد معامله را فسخ کند.
به زبان ساده: اگر هیچکدام به تعهد خود عمل نکنند، قانون به فروشنده اختیار برهم زدن معامله را میدهد.
۵️⃣ خیار رؤیت
بر اساس ماده ۴۱۰ قانون مدنی، اگر کسی مالی را ندیده باشد و فقط به توصیف فروشنده اعتماد کند،
پس از مشاهده کالا، اگر ببیند اوصاف گفتهشده با واقعیت متفاوت است،
میتواند معامله را فسخ کند یا با همان شرایط بپذیرد.
۶️⃣ خیار تخلف وصف
در این حالت، خریدار یا فروشنده قبلاً کالا را دیده و به اعتماد آن وصف، معامله را انجام دادهاند،
اما بعداً مشخص میشود که کالای تحویلشده با مشخصات قبلی متفاوت است.
در این صورت، فرد زیاندیده اختیار فسخ قرارداد را دارد.
۷️⃣ خیار غبن
غبن یعنی فریب در قیمت یا ارزش معامله.
اگر یکی از طرفین بعد از معامله بفهمد که در ارزش واقعی مال فریب خورده و تفاوت فاحشی میان قیمت واقعی و قیمت معامله وجود دارد،
طبق ماده ۴۱۶ قانون مدنی، میتواند معامله را فسخ کند.
۸️⃣ خیار عیب
اگر پس از معامله معلوم شود کالای خریداریشده دارای عیب پنهانی بوده که در زمان عقد مشخص نبوده،
خریدار میتواند یکی از دو کار را انجام دهد:
-
معامله را فسخ کند،
-
یا کالا را نگه دارد و مابهالتفاوت قیمت سالم و معیوب را از فروشنده بگیرد.
۹️⃣ خیار تدلیس
تدلیس یعنی فریب دادن در معامله.
مثلاً فروشنده کالایی معیوب را سالم جلوه دهد یا عیب را پنهان کند.
در این حالت، خریدار حق فسخ معامله را دارد.
اگر هم خریدار تدلیس کرده باشد (مثلاً درباره قیمت یا شرایط پرداخت)، فروشنده میتواند معامله را فسخ کند.
مواد ۴۳۸ و ۴۳۹ قانون مدنی به این موضوع اشاره دارند.
🔟 خیار تبعض صفقه
اگر بخشی از معامله باطل شود (مثلاً نیمی از ملک معاملهشده متعلق به شخص دیگری باشد)،
خریدار میتواند:
-
معامله را نسبت به بخش صحیح بپذیرد،
-
یا کل معامله را فسخ کند و وجه پرداختی خود را پس بگیرد.
این مورد در ماده ۴۴۱ قانون مدنی آمده است.
۱۱️⃣ خیار تخلف شرط
اگر یکی از طرفین به شرطی که هنگام عقد ذکر شده عمل نکند،
طرف مقابل میتواند معامله را فسخ کند.
مثلاً در قرارداد ذکر شده که فروشنده باید خودرو را رنگشده تحویل دهد اما آن را بدون رنگ تحویل میدهد؛
در این حالت، خریدار حق فسخ دارد.
✳️ جمعبندی
همانطور که دیدیم، خیارات در قرارداد یکی از مهمترین موضوعات حقوقی در معاملات است.
این اختیارات به طرفین کمک میکند تا در شرایط خاص، از حقوق خود دفاع کنند و از ضرر احتمالی جلوگیری شود.
اگر بخشی از این مطلب برای شما نامفهوم بود یا درباره قرارداد خاصی سؤال دارید،
میتوانید از طریق بخش دیدگاهها یا صفحه تماس با ما در سایت، سؤال خود را مطرح کنید تا کارشناسان ما در اسرع وقت پاسخ دهند.
📌 شرکت حسابداری چرتکه ۲۰ – حساب آرایان چرتکه
🔹 ارائهدهنده خدمات حسابداری، مالیاتی و تنظیم اظهارنامه در شرق تهران
