تاریخچه مالیات در ایران و جهان
از گذشتههای دور، پرداخت مالیات در جهان رواج داشته است و ایران نیز از این قاعده مستثنی نبود. در این مقاله به بررسی وضعیت مالیات در ایران بعد از ظهور اسلام و تحولات تاریخی آن پرداختهایم.
تعریف مالیات
مالیات در جوامع بشری تعاریف متعددی دارد، اما به طور کلی مالیات بخشی از دارایی هر فرد است که به حکومت پرداخت میشود تا نظم و امنیت عمومی تأمین شود.
میرابو مالیات را بهعنوان پیشپرداختی تعریف میکند که افراد برای بهرهمندی از نظم و قوانین عمومی میپردازند.
مالیات در ایران بعد از اسلام
با ظهور اسلام و تسلط مسلمانان بر ایران، ساختار حکومتداری و نظام مالیاتی تغییر یافت. در کنار مالیاتهای پیشین، خمس، زکات و جزیه به نظام مالیاتی اضافه شد و افراد بسته به شرایط خود مکلف به پرداخت آن شدند.
در دورههای مختلف سلسلههای پس از ساسانی مانند صفاریان، سامانیان، آلبویه، غزنویان، سلجوقیان و خوارزمشاهیان، مالیات به شیوه سلاطین پیشین از مردم اخذ میشد. میزان مالیات گاهی به نفع یا به ضرر مملکت تغییر میکرد.
دوران مغول و تیموریان
در زمان مغولان و تیموریان، نظام مالیاتی از اعتدال خارج شد و عوامل حکومتی در اخذ مالیات از مردم تعدی میکردند. بسیاری از کشاورزان به دلیل فشار مالیاتی از مناطق خود مهاجرت میکردند.
با روی کار آمدن غازانخان، وضعیت مالیاتی کشور اصلاح شد، میزان مالیات و خراج تثبیت شد و معافیتهای مالیاتی افزایش یافت.
دوران صفویه
در دوران صفویه و به ویژه تحت حکومت شاه عباس اول، امور مالیاتی بهبود یافت. دفترهایی برای ثبت درآمدها و هزینههای کشور ایجاد شد و تمام عواید در خزانه متمرکز گردید. روابط خارجی و بازرگانی بینالمللی باعث افزایش درآمد خزانه شد و تعرفههای گمرکی برای توسعه تجارت کاهش یافت.
مالیات عمدتاً از زراعتکاران، پیشهوران و تجار دریافت میشد و حقوق گمرکی و عوارض راهداری نیز اخذ میگردید. همچنین از مردم مسلمان و هندیان مقیم اصفهان جزیه دریافت میشد.
در دورههای افشاریه و زندیه نیز همین شیوه ادامه یافت، اما در دوران قاجار و حکومت اقا محمدخان و فتحعلیشاه، امور مالیاتی نابهسامان بود. در آذربایجان، عباس میرزا در اداره مالیات موفق عمل کرد و در زمان ناصرالدینشاه با تلاشهای امیرکبیر وضعیت مالی کشور بهبود یافت.
دارایی و مالیات در ایران از دوره هخامنشیان تا مشروطیت
در دوره هخامنشیان سازمانهای منظم برای دریافت مالیات ایجاد شد که در زمان ساسانیان توسعه یافت و سه نوع مالیات دریافت میشد:
-
مالیات ارضی یا خراج – سهم یکششم تا یکسوم محصول دهستانها
-
مالیات سرانه – از مالکان خانه و ساختمان
-
مالیات سرشماری – شامل افرادی که زردشتی نبودند و در زبان پهلوی به آن گزیت یا ژزیت میگفتند
پس از تصرف ایران توسط اعراب، دفترهای دیوانی به زبان فارسی نوشته میشد. در زمان حجاجابن یوسف ثقفی، برخی دفترها به عربی برگردانده شد و خزانه جای خود را به بیتالمال داد و مالیات بهصورت صدقه دریافت شد.
با روی کار آمدن دولتهای ایرانی، نظم و ترتیب دفاتر مالی دوباره برقرار شد و هر پادشاه به روش خود هزینههای کشور را تأمین میکرد. به دستور طغرل عبدالمک کندری، دفاتر دیوانی مجدداً به فارسی برگردانده شد.
در زمان شاه عباس صفوی، اصلاح درآمدها و تجارت خارجی باعث افزایش خزانه شد. نادرشاه افشار نیز با مالیات جنگها و لشگرکشیها، منابع مالی کشور را تأمین کرد.
در دوران قاجار به دلیل جنگها و مسافرتها، اوضاع مالی کشور نابسامان شد، اما با تلاشهای امیرکبیر وضعیت کشور بهبود یافت.
دوران مشروطیت
با مشروطیت، اولین کابینه قانونی به ریاست میرزا نصراللهخان مشیرالدوله تشکیل شد. مستوفیان به کار خود ادامه دادند و اداره انتشارات و رادیو به وزارت مالیه واگذار شد. خزانهداری کل و گمرک از مهمترین سازمانهای وزارت مالیه بودند.
بر اساس قانون وزارت امور اقتصادی و دارایی:
-
ماده ۱: همکاری اقتصادی با کشورهای خارجی بر اساس تنظیم سیستم اقتصادی داخلی صورت گرفت.
-
ماده ۲: وزارت امور اقتصادی وظایف سازمانها، کارکنان و اعتبارات دارایی را تعیین کرد.
در سال ۱۳۰۰، مجلس شورای ملی قوانینی را تصویب کرد که وزیر وقت سه ماه فرصت داشت آنها را اعمال یا رد کند.
مالیات در دوران معاصر
قبل از مشروطیت، حاکمان پرداخت مالیات را به عنوان بدهی خود به دولت میدانستند. پس از مشروطیت، این شیوه اصلاح شد و حسابها باید هر ماه صورت میگرفت. با این حال، مشکلات اقتصادی و سیاسی باعث میشد مالیات بهطور کامل پرداخت نشود یا توسط ثروتمندان نادیده گرفته شود.
قوانین مالیاتی سالهای ۱۳۵۷ و ۱۳۶۶ برای رفع نیازهای سیاسی و اقتصادی کشور تصویب شد و نظام مالیاتی به شکل مدرن درآمد.
سخن پایانی
مالیات نقش مهمی در توسعه و پایداری اقتصادی کشور دارد و تاریخ آن در ایران نشان میدهد که اصلاحات و مدیریت صحیح میتواند امنیت مالی و رفاه عمومی را بهبود دهد.
برای دریافت اطلاعات تخصصی بیشتر و مشاورههای مالیاتی میتوانید با حساب آرایان چرتکه در ارتباط باشید. این مؤسسه حاصل افکار مشترک ایوب نظری و گروهی از همکاران متخصص است که در زمستان سال ۱۳۹۱ پایهگذاری شد. استفاده از کارشناسان خبره، خدمات متمایز و مسئولیتپذیری سه رکن اصلی در شکلگیری و موفقیت این موسسه هستند و هماکنون نیز بهعنوان یکی از خلاقترین مراکز ارائه خدمات حسابداری در ایران شناخته میشود.
تنها کافیست با شماره ۰۲۱۳۳۳۳۴۰۰۰ تماس حاصل کنید. برای دیدن شبکه اجتماعی ما اینجا کلیک کنید
